KONFERENCJA NAUKOWA – Cywilizacja miłości Serca Jezusa

 

 

 

 

 

 

       Zagadnienie kwestii społecznej w kulcie Najświętszego Serca Jezusa

 

W encyklice Haurietis aquas papież Pius XII wylicza zarzuty skierowane przeciwko kultowi Najświętszego Serca Pana Jezusa. Według jednego z nich kult Serca Jezusowego jest raczej ciężarem i nie przynosi pożytku tym, którzy poświęcają wszystkie swoje siły, środki i czas dla upowszechniania chrześcijańskiej nauki społecznej[1]. Kult Serca Jezusowego ze względu na powiązanie z sentymentalizmem, który rodzi utopie[2], zdaje się być w opozycji wobec chrześcijańskiej nauki społecznej. Według Benedykta XVI nauka społeczna Kościoła jest caritas in veritate in re socialis, czyli „głoszeniem prawdy miłości Chrystusa w społeczeństwie” (Caritas in veritate, 5). A zatem „miłość jest królewską drogą nauki społecznej Kościoła” (Caritas in veritate, 2). Ona ma być ostatecznie kluczem do rozwiązania kwestii społecznej[3].

Kwestia jest sprawą wymagająca rozstrzygnięcia lub załatwienia. Od pierwszej połowy XIX wieku, kiedy termin kwestia społeczna zaczął być używany, przyjmował on bardzo różne znaczenia. Każda epoka posiada swoją specyficzną kwestię społeczną. Papież Leon XIII, ogłaszając fundamentalną dla katolickiej nauki społecznej encyklikę Rerum novarum (1891), utożsamił ówczesną kwestię społeczną z kwestią robotniczą – z „wołającym o pomstę do nieba” położeniem robotników. W latach międzywojennych Pius XI dostrzegł, że kwestia robotnicza ustąpiła miejsca kwestii politycznej i gospodarczej (Quadragesimo anno, 1931). Niebezpieczeństwo zagrażające życiu społeczeństw widział w nadmiernej ingerencji państwa. Natomiast w dziedzinie gospodarczej przyczynę zła widział w przyjęciu wolnej konkurencji za jedyną kierowniczą zasadę życia gospodarczego. Nowością spojrzenia papieża Jana XXIII było dostrzeżenie kwestii społecznej w nierównomiernym rozwoju gospodarczym i kulturalno-społecznym wewnątrz poszczególnych narodów i w skali ogólnoświatowej (Mater et Magistra, 1961; Pacem in terris, 1963). Paweł VI podkreślał, że kwestia społeczna przybrała kształt cywilizacji konsumpcyjnej, która akcentuje ilość bogactwa, a nie jakość życia. Zagrożeniem jest więc postęp materialny, za którym nie idzie postęp duchowy (Populorum progressio, 1967; Octogesima adveniens, 1971). Jan Paweł II kwestię społeczną dostrzega w zagrożeniach, jakie dla samego istnienia i rozwoju człowieka niesie cywilizacja śmierci. Zagrożenie dobra osoby ludzkiej widzi w kryzysie wolności, prawdy i solidarności. Znajduje on wyraz w różnych sferach życia: od rozumienia pracy ludzkiej (Laborem exercens, 1981), przez wizję rozwoju i postępu (Sollicitudo rei socialis, 1987), aż po kulturę i przyszłość cywilizacji (Centesimus annus, 1991). Benedykt XVI stwierdza, że dziś kwestia społeczna stała się radykalnie kwestią antropologiczną, wyrażającą absolutny priorytet człowieka przed techniką, rynkiem czy ekonomią (Caritas in Veritate, 2009)[4]. Kwestia społeczna jest więc zjawiskiem wywołującym dysfunkcję społeczną, czyli zakłócenie relacji w życiu społecznym. Wobec zmieniających się kwestii społecznych, czyli spraw wymagających rozstrzygnięcia lub załatwienia w życiu społecznym, nauka społeczna Kościoła będzie niezmiennie wskazywała na miłość jako ostateczny klucz do rozwiązania kwestii społecznej. Miłość jest i będzie królewską drogą nauki społecznej Kościoła.

Miłość jest również istotą kultu Serca Jezusowego. Według Piusa XII Serce Boskiego Odkupiciela <bardziej niż pozostałe części Ciała Chrystusowego jest naturalnym wyrazem i symbolem niezmierzonej miłości Jezusa ku rodzajowi ludzkiemu. „Najświętsze Serce Jezusa stanowi symbol i rzeczywisty obraz Jego nieskończonej miłości, która nas pobudza do odwzajemnienia się miłością” […]>”[5].Dzięki temu kult Serca Jezusowego zharmonizowany jest z istotą chrześcijaństwa, które jest religią miłości[6]. Dlatego pobożność, która jest ochoczym oddaniem się na służbę Bogu, oznacza służbę miłości[7]. Skoro zatem miłość jest królewską drogą nauki społecznej Kościoła, a pobożność kształtowana przez kult Serca Jezusowego jest służbą miłości, można przerzucić jakby pomost pomiędzy kultem Serca Jezusowego i społeczną nauką Kościoła. Dzięki temu można postawić problem: jak zagadnienie kwestii społecznej obecne jest w kulcie Najświętszego Serca Jezusa?, czyli co ma wspólnego kult Serca Jezusowego z Wall Street – nowojorską ulicą skupiającą główne instytucje finansowe USA, a nawet współczesnego świata?

W rozwiązaniu postawionego problemu nie będzie chodziło o podanie konkretnych rozwiązań współczesnej kwestii społecznej, którą według Benedykta XVI jest kwestia antropologiczna, wyrażająca absolutny priorytet człowieka przed techniką, rynkiem czy ekonomią. Będzie chodziło o ukazanie inspiracji miłości w rozwiązaniu tej kwestii – o miłość jako treść makro-relacji, czyli stosunków społecznych, ekonomicznych i politycznych (Caritas in veritate, 2). Droga wiodąca do rozwiązania postawionego problemu będzie miała cztery etapy. Etap pierwszy ukaże misterium Trójcy Świętej jako źródło relacji. Ponieważ człowiek został stworzony na obraz Trójcy Świętej, dlatego żyje w relacjach: do Boga, do innych ludzi i do innych współ-stworzeń. Kolejne trzy etapy ukażą te relacje w kontekście makrorelacji, czyli stosunków społecznych, ekonomicznych i politycznych, w powiązaniu z kultem Serca Jezusowego, który może inspirować i przepajać te relacje tym, co istotne w Ewangelii – miłością. Rozwiązanie postawionego problemu będzie zależało od powodzenia próby przerzucenia pomostu pomiędzy encykliką Piusa XII Haurietis aquas a encykliką Benedykta XVI Caritas in Veritate.

 

1. Trójca Święta – źródłem relacji

Dogmat o Trójcy Świętej wydaje się być niezrozumiały. Ten zdawałoby się niezrozumiały dogmat rzuca jednak światło na życie społeczne. Według Jürgena Moltmanna w obliczu współczesnej kwestii społecznej „To, czego nam teraz potrzeba, to odkrycie Trójjedynego Boga […]. Trójjedyny Bóg nie jest samotnym, niekochanym władcą w niebie, który poddaje wszystko sobie, ale Bogiem wspólnotowym, bogatym w relacje […]”[8]. A zatem: „trzy Osoby Boskie stanowią czystą relacyjność” (Caritas in veritate, 54).

Relacyjność Trójcy Świętej można opisać za pomocą miłości. Miłość tworzy relacje przez to, że „ jest « ekstazą », ale ekstazą nie w sensie chwili upojenia, lecz ekstazą jako droga, trwałe wychodzenie z « ja » zamkniętego w samym sobie, w kierunku wyzwolenia « ja », w darze z siebie i właśnie tak w kierunku ponownego znalezienia siebie” (Deus caritas est, 6). Taka doskonała miłość, która tworzy relacje poprzez wychodzenie z siebie, aby być darem dla drugiego, jest w Trójcy Świętej. Relacyjność trzech Osób Boskich można opisać jako: Miłujący, Miłowany i Miłość. Oznacza to, że Duch Święty jest we właściwym sensie wzajemną miłością Ojca i Syna na mocy swojej relacji osobowej jako Miłości. „Kiedy mówimy: <Ojciec i Syn miłują się przez Ducha Świętego>, Ojciec i Syn są nazwani miłującymi przez Miłość (z powodu Miłości), która od nich pochodzi, tak samo jak drzewo jest nazwane kwitnącym z powodu kwiatów, które wytwarza”[9]. Ojciec i Syn kochają tą Miłością, którą jest Duch Święty, nie tylko siebie, ale również wszystkie byty stworzone, ponieważ akty immanentne Boga są uzasadnieniem Jego działania w świecie[10]. Ta Miłość, którą Ojciec i Syn kochają nie tylko siebie lecz również wszystkie stworzenia, najpełniej wyraziła się w krzyżu. Według Benedykta XVI: „w tajemnicy krzyża są obecne trzy boskie Osoby: Ojciec, który daje swojego jednorodzonego Syna dla zbawienia świata, Syn, który wypełnia do końca zamysł Ojca, Duch Święty – rozlany przez Jezusa w momencie śmierci – który przybywa, aby uczynić nas uczestnikami boskiego życia, aby przekształcić nasze istnienie, by było ożywiane boską miłością”[11]. Znakiem tej miłości wyrażonej w tajemnicy krzyża jest Serce Jezusa. Jest ono ilustracją miłości jako ekstazy, czyli  trwałego wychodzenie z  ja, zamkniętego w samym sobie, w kierunku ty. „Szkoła stoicka widzi w sercu słońce mikrokosmosu, życiową siłę, moc podtrzymującą ludzki organizm i człowieka w ogóle […]. Zadaniem serca jest zachowanie samego siebie, scalenie tego, co najbardziej istotne dla organizmu. Przebite Serce Jezusa obaliło rzeczywiście i tę definicję (por. Oz 11, 8). To Serce nie jest ocaleniem samego siebie, lecz oddaniem się”[12]. Serce Jezusa jest więc znakiem tej miłości, którą Ojciec i Syn kochają nie tylko siebie lecz również wszystkie stworzenia. Można by sparafrazować słowa św. Augustyna: „Jeśli widzisz miłość, widzisz Trójcę” (De Trinitate, VIII, 8, 12) na następujące: jeśli widzisz miłość Serca Jezusowego – widzisz Trójcę: Miłującego, Miłowanego i Miłość.

Ta relacyjność Trójcy Świętej stanowi boski wzorzec dla życia społecznego. „Relacje między ludźmi w dziejach powinny jedynie wyciągnąć korzyści z odniesienia do tego boskiego wzorca” (Caritas in veritate, 54). Po upadku Adama człowiek żyje w świecie zakłóconych relacji. Absurd tego upadku polega na tym, że obraz Boga zerwał relację ze  swoim Pierwowzorem i w konsekwencji zerwał relację nie tylko z ludźmi, ale i z innymi współ-stworzeniami. Kwestia społeczna – dawna i dzisiejsza, jest wynikiem zniszczonych przez upadek Adama relacji. Dlatego w rozwiązaniu kwestii społecznej nie można abstrahować od grzechu pierworodnego. „Nieuwzględnianie tego, że człowiek ma naturę zranioną, skłonną do zła, jest powodem wielkich błędów w dziedzinie wychowania, polityki, działalności społecznej i obyczajów” (Caritas in veritate, 34).

Lekarstwem na zniszczone przez grzech relacje jest miłość. O ile grzech tworzy anty-relacje zamykając człowieka w sobie i tym samym wobec Boga, innych ludzi i współ-stworzeń, o tyle miłość przywraca relacje. Jest ona bowiem trwałym wychodzeniem z  ja zamkniętego w samym sobie, w kierunku wyzwolenia  ja, w darze z siebie dla innych. Jest to miłość na wzór trynitarnych relacji: Miłującego, Miłowanego i Miłości. Do takiej miłości inspiruje kult Serca Jezusowego. „Kult ten, w istotnej swej treści, nie jest niczym innym, jak kultem boskiej i ludzkiej miłości Słowa Wcielonego, a także kultem tej miłości, którą żywią ku grzesznym ludziom Ojciec Niebieski i Duch Święty”[13]. Kult Serca Jezusowego ma zatem odniesienie do  trzech Osób Boskich, które stanowią czystą relacyjność. Dzięki temu ma on wpływ na relacje do Boga, innych ludzi i współ-stworzeń. Słusznie zauważył Moltmann, że „sposób, w jaki myślimy o Bogu, jest również sposobem, w jaki myślimy o sobie samych i o naturze”[14]. Kult Serca Jezusowego jest swoistym myśleniem o boskiej i ludzkiej miłości Syna oraz Ojca i Ducha Świętego. Myślenie o takim Bogu wpływa na myślenie o innych ludziach i współ-stworzeniach. Takie myślenie inspiruje do tworzącej relacje miłości. I odwrotnie, myślenie, które kryje się za wyrażeniem śmierć Boga prowadzi do śmierci człowieka i do śmierci innych współ-stworzeń. Kult Serca Jezusowego, który uczy myślenia w kategorii miłości tworzącej relacje, nie może być bez znaczenia dla makrospołecznych relacji.

 

2. Relacja do Boga – podstawą relacyjności człowieka

Ponieważ w Bogu są relacje, dlatego Bóg stwarza relacje. Wszystko, co Bóg stworzył, jest w relacji przede wszystkim do Niego[15]. Tą relację do Boga niszczy ateizm. Już Pius XII pisał o ludziach, którzy zieją nienawiścią do Boga[16], a nawet chełpią się ze swojej wrogości wobec Boga[17]. Współcześnie można mówić o krucjacie ateistów[18]. W tej krucjacie przedstawia się chrześcijaństwo jako patologię urojonego Boga oraz przekleństwo wszelkiej przemocy. Z tego względu celem krucjaty ateistów jest wykluczenie religii ze sfery publicznej. Temu celowi służy szerzenie zaprogramowanej obojętności lub ateizmu praktycznego (Caritas in veritate, 54). Ateizm nie jest jednak takim dobrodziejstwem dla człowieka, za jakie się uważa. Nie jest on sam wolny np. od przemocy, którą zarzuca chrześcijaństwu. Ateizm i wyrosłe z niego nowe ideologie „doprowadziły do tego typu okrucieństwa i pogardy dla człowieka, który był nie do pomyślenia wcześniej, gdyż zawsze istniał jeszcze respekt dla oblicza Bożego w człowieku. Bez tego respektu człowiek sam ustanawia się absolutem i wszystko mu wolno – i w ten sposób staje się tym, który niszczy”[19]. O przemocy inspirowanej ateizmem świadczy Wandea – pierwszy w dziejach Europy rejon, gdzie dopuszczono się ludobójstwa (1793-1796). Decydentami i wykonawcami tego ludobójstwa byli rewolucjoniści francuscy głoszący hasła o wolności, równości i braterstwie. Wielu wandejskich powstańców miało na piersiach obraz Najświętszego Serca Jezusa z napisem Dieu et Roi (Bóg i król), co wkrótce stało się nieoficjalnym symbolem powstania. Na swoich sztandarach wandejczycy wymalowali czerwone serce z wyrastającym zeń krzyżem, zwane odtąd sercem wandejskim. Dzisiaj ten symbol znajdują się na znakach ścieżki rowerowej biegnącej przez Wandeę. Nawet jeżeli ateizm nie promuje ludobójstwa, jak w Wandei (i nie tylko), to jednak „Kiedy państwo promuje, naucza lub wprost narzuca pewne formy ateizmu praktycznego, pozbawia swoich obywateli siły moralnej i duchowej, niezbędnej do zaangażowania się w integralny rozwój ludzkości i przeszkadza im postępować naprzód z nowym dynamizmem w swoim zaangażowaniu w bardziej wielkoduszną odpowiedź na miłość Bożą” (Caritas in veritate, 56). Również Pius XII zauważył, że wraz ze wzrostem liczby tych, którzy się chełpią ze swej „wrogości wobec Boga”, słabnie miłość wielu – miłość będąca fundamentem sprawiedliwości i źródłem pokoju[20].  W przeciwieństwie do ateizmu, który osłabia miłość, kult Najświętszego Serca Jezusowego jest „szkołą miłości”[21]. Dzięki tej „szkole miłości” chrześcijaństwo może wnieść swój wkład w rozwiązywanie współczesnych kwestii społecznych, jednak pod warunkiem, „że Bóg znajdzie miejsce również w sferze publicznej, ze szczególnym odniesieniem do wymiaru kulturowego, społecznego, ekonomicznego, a zwłaszcza politycznego”( Caritas in veritate, 56).Dlatego też Benedykt XVI apeluje: „Musimy odważyć się na nowo na eksperyment z Bogiem – pozwolić Mu wejść z Jego działaniem w nasze społeczeństwo”[22]. Kult Serca Jezusowego jest przejawem eksperymentu z Bogiem. Odnawia on relację z Bogiem jako odpowiedź miłości na Jego miłość. Ze względu jednak na to, że sprawdzianem miłości Boga jest miłość człowieka – „kto nie miłuje bliźniego, którego widzi, jakże może miłować Boga, którego, nie widzi” (1 J 4,20) – kult Serca Jezusowego wchodzi w społeczeństwo i ma szansę wpływać pozytywnie na społeczne makrorelacje. Relacja do Boga jest bowiem podstawą relacji człowieka do innych ludzi i współ-stworzeń.

 

 3.  Ekologia człowieka – ideałem międzyludzkich relacji

Skoro człowiek jest stworzony na obraz Boga, to jego relacja do Boga rzutuje na relację z ludźmi – obrazami Boga. Ideał międzyludzkich relacji można określić mianem ekologii człowieka (Caritas in veritate, 51). W szczególności ekologia człowieka oznacza prymat: szacunku dla życia przed ekonomią, etyki przed rynkiem, ducha przed techniką.

            Ekologia człowieka powinna chronić człowieka przed zniszczeniem samego siebie  (Caritas in veritate, 51). Dlatego jej podstawą jest szacunek dla prawa do życia (Caritas in veritate, 51). Według Apostoła Pawła Bóg „to, co nieistnieje,powołuje do istnienia” (Rz 4, 17). Człowiek po swoim upadku postępuje odwrotnie – to, co istnieje, chce powołać do tego, co nie istnieje. Konsekwencją upadku człowieka jest bowiem zwrot ku nicości, który przejawia się w historii śmierci. Ta historia zaczyna się od Kaina, który jako pierwszy niszczy życie uśmiercając swojego brata Abla. W ten sposób uzurpuje sobie prawo Stwórcy do ożywiania i uśmiercania: Ja zabijam i Ja sam ożywiam (Pwt 32, 39). Uzurpując sobie prawo Stwórcy człowiek tworzy kulturę śmierci. Ta kultura śmierci nie służy ekonomii. Według Benedykta XVI „narody niegdyś kwitnące doświadczają obecnie fazy niepewności, a w niektórych przypadkach upadku właśnie z powodu zmniejszenia liczby urodzin. […] Zmniejszenie się liczby urodzin […] powoduje również kryzys systemów opieki społecznej, zwiększa jej koszty, pomniejsza nagromadzone oszczędności i w rezultacie środki finansowe potrzebne do inwestycji, redukuje liczbę kwalifikowanych pracowników, zacieśnia <zasoby mózgów>” (Caritas in veritate, 51). Przeciwieństwem nie służącej ekonomi kultury śmierci jest kultura życia. Ona służy ekonomii, bo daje motywację i energię potrzebne do zaangażowania się w służbę prawdziwego dobra człowieka. Otwarcie na życie jest więc motorem rozwoju ekonomicznego (Caritas in veritate, 28).

            Ekologia człowieka oznacza również prymat etyki przed rynkiem. „Rynek jest instytucją ekonomiczną, która pozwala na spotkanie osób jako podmiotów ekonomicznych, które posługują się kontraktem jako regułą ich relacji i które dokonują wymiany dóbr i usług wymiennych między sobą, by zaspokoić swoje potrzeby i pragnienia” (Caritas in veritate, 35). W tej definicji rynku widoczne są dwa elementy: relacje pomiędzy osobami będącymi podmiotami ekonomicznymi oraz wymiana dóbr i usług. Relacje pomiędzy osobami domagają się etyki, która mówi nie tylko o sprawiedliwości lecz również o solidarności. Dzięki sprawiedliwości i solidarności rynek może wypełnić swoją funkcję, jaką jest wymiana dóbr i usług. Rynek ma więc etyczne podstawy i dlatego postępowanie wbrew sprawiedliwości i solidarności  kreuje patologie na rynku. Rynek bez etyki staje się parodią rynku. Ukazał to Thomas Stearns Eliot (1888-1965), poeta, dramaturg i eseista, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury za rok 1948. Według Eliota „Niszcząc wśród ludzi tradycyjne zwyczaje, rozkładając naturalną świadomość zbiorową na świadomość jednostkową, sankcjonując opinie najgłupszych, zastępując edukację instruktażem, popierając spryt raczej niż mądrość, karierowiczów a nie ludzi wykwalifikowanych […] liberalizm może przygotować drogę do czegoś, co jest jego własnym zaprzeczeniem: mianowicie dla sztucznej, zmechanizowanej czy zbrutalizowanej kontroli, która będzie rozpaczliwym remedium na powstały chaos”[23]. Wypowiedź Eliota dobitnie wskazuje na niezbędność etyki  w gospodarce rynkowej. Z wypowiedzią Eliota współbrzmi wypowiedź Benedykta XVI: „Rozwój jest niemożliwy bez ludzi prawych […]. Potrzebne jest zarówno przygotowanie zawodowe, jak i spójność moralna” (Caritas in veritate, 35).

Wreszcie na ekologię człowieka składa się prymat ducha przed techniką. Z jednej strony „Technika pozwala panować nad materią, zmniejszyć ryzyko, zaoszczędzić trudu, polepszyć warunki życia” (Caritas in veritate, 69). Z drugiej jednak strony technika niesie niebezpieczeństwo w postaci mentalności technicznej, która utożsamia prawdę z rzeczą możliwą do zrobienia. Kiedy jedynym kryterium prawdy staje się skuteczność i użyteczność, to rozwój zostaje automatycznie zanegowany. Prawdziwy bowiem rozwój nie polega w pierwszym rzędzie na robieniu czegoś. Kluczem do rozwoju jest przede wszystkim  inteligencja zdolna do postawienia nie tylko pytania jak, ale również  pytania dlaczego (Caritas in veritate, 70). To pytanie dlaczego ustawia technikę w perspektywie ducha. Istotę tego ducha Joseph Ratzinger wyjaśnia następująco: „Duch jest tym bytem, który jest w stanie myśleć nie tylko o sobie i o byciu, lecz także o czymś całkowicie odmiennym, o tym, co transcendentne, o Bogu”[24]. Jeżeli duch nie potrafi myśleć o Bogu, człowiek jest niespokojny i chory. Ilustruje to społeczeństwo dobrobytu, które jest rozwinięte materialnie, ale przytłaczające dla ducha i dlatego szerzą się w nim nowe formy zniewolenia przez narkotyki i rozpacz. Są one wynikiem duchowej pustki. Ta duchowa pustka nie sprzyja rozwojowi człowieka i narodów. Człowiek rozwija się bowiem, gdy wzrasta duchowo (Caritas in veritate, 76).

W ekologii człowieka, która opiera się na trzech filarach: prymacie szacunku dla życia przed ekonomią, prymacie etyki przed rynkiem oraz prymacie ducha przed techniką, chodzi o międzyludzkie relacje. Te relacje powinien określać szacunek do życia, etyka sprawiedliwości i solidarności oraz duchowy wzrost. Brak takich relacji rodzi patologie ekonomii, rynku i techniki. Aby międzyludzkie relacje były określone przez szacunek do życia, etykę sprawiedliwości i solidarności oraz duchowy rozwój potrzebna jest miłość. To z miłości wyrasta szacunek dla życia, sprawiedliwość i solidarność oraz duchowy rozwój. Miłość będąca ekstazą, czyli wychodzeniem z ja zamkniętego w samym sobie, rodzi szacunek dla życia, sprawiedliwość i solidarność oraz duchowy rozwój, które określają międzyludzkie relacje niezbędne do prawidłowego funkcjonowania ekonomii, rynku i techniki. Do miłości zaś prowadzi kult Serca Jezusowego. Według Piusa XII „kult Najświętszego Serca Jezusowego jest, ze swej istoty, kultem miłości, którą Bóg nas ukochał przez Jezusa, a dla nas samych stanowi on równocześnie okazję do praktykowania miłości względem Boga i bliźnich. Innymi słowy: kult Serca Jezusowego jest kultem miłości, jaką Bóg żywi względem nas, miłości, którą należy uwielbiać i naśladować[25]. Kult Serca Jezusowego ukazuje więc ideał miłości i daje impuls do jej praktykowania. Taki ideał i taki impuls jest kapitałem nie mniejszym od kapitału pieniędzy i równie – jeżeli nie bardziej, potrzebnym niż kapitał pieniędzy dla ekonomii, rynku i techniki. Dzięki kapitałowi miłości na płaszczyźnie ekonomii, rynku i techniki najważniejszym kapitałem pozostanie człowiek.

  

4. Ekologia środowiska – przymierzem pomiędzy człowiekiem a współ-stworzeniami

Człowiek żyje nie tylko w relacji do Boga i w relacji do innych ludzi, ale także w relacji do współ-stworzeń. Biblia opisuje pierwotną harmonię relacji pomiędzy Stwórcą, ludzkością i wszystkimi innymi stworzeniami. Tą harmonię relacji zniszczył grzech pierworodny. Jego konsekwencją była również błędna wizja panowania człowieka nad współ-stworzeniami. Człowiek miał być odpowiedzialnym gospodarzem współ-stworzeń, a nie ich wyzyskiwaczem. „Kiedy człowiek, zamiast odgrywać swoją rolę współpracownika Boga, zajmuje Jego miejsce, doprowadza do tego, że przyroda się buntuje, jest bowiem przez niego <bardziej tyranizowana niż rządzona>”[26]. To tyranizowanie współ-stworzeń przez człowieka nazywa się skrajnym antropocentryzmem. Stawia on człowieka ponad współ-stworzeniami, traktując go jako ich władcę i pana. Za ten skrajny antropocentryzm próbuje się winić chrześcijaństwo i w konsekwencji przypisuje się mu odpowiedzialność za współczesny kryzys ekologiczny. Aby zatem zapobiec katastrofie ekologicznej, należy walczyć nie tyle z jej skutkami, co przede wszystkim z przyczynami, które znajdują się na pierwszych stronach Biblii. Kryzys ekologiczny zakończy się dopiero w dniu, gdy ludzkość wyrzeknie się wypływającego z Biblii przekonania, że jedyną racją istnienia przyrody jest służyć człowiekowi. Ratunkiem dla przyrody byłoby więc usunięcie chrześcijaństwa jako antyekologicznej religii[27]. Tadeusz Ślipko wykazuje jednak, że to materializm i liberalizm są odpowiedzialne za mentalność dominacji i maksymalnej eksploatacji przyrody. One stworzyły mit homo oeconomicus, który wyniósł człowieka na piedestał antropolatryzmu[28].

Przeciwieństwem skrajnego antropocentryzmu jest biocentryzm i ekocentryzm. Biocentryzm zrównuje człowieka z innymi istotami żywymi, a ekocentryzm zrównuje naturę ożywioną z nieożywioną. Biocentryzm i ekocentryzm dochodzi do głosu w pismach Zdzisławy Piątek z Instytutu Filozofii UJ. Twierdzi ona, że: „przyroda istniała i może istnieć niezależnie od nas i bez świata ludzkich wartości, a zupełnie nie mogłaby istnieć bez roślin, grzybów i bakterii. Z […] systemowego punktu widzenia, nie ma sensu twierdzenie, że w porządku Natury zwierzęta stoją wyżej od roślin […] podobnie jak nie miałoby sensu twierdzenie, że korzenie są ważniejsze od liści. Z punktu widzenia ekologii <drabina jestestw> musi zostać odrzucona”[29]. Widoczny w tym twierdzeniu biocentryzm znosi różnicę ontologiczną i aksjologiczną pomiędzy człowiekiem a innymi istotami żywymi. „Tym samym zostaje faktycznie wyeliminowana nadrzędna tożsamość i rola człowieka, co sprzyja egalitarystycznej wizji <godności> wszystkich istot żyjących. W ten sposób toruje się drogę nowemu panteizmowi, z akcentami neopogańskimi”[30]. Przykładem takiego panteizmu może być twierdzenie jednego z twórców ekofilozofii Henryka Skolimowskiego: „Ewolucja jest Bogiem. Bóg jest Ewolucją”[31]. Ekofilozofowie często przypisują przyrodzie właściwości Boga pisząc np. o „jaźni Wszechświata” lub „przebóstwianiu się kosmosu”.

Relacja człowieka do współ-stworzeń zagrożona jest więc przez dwie skrajne tendencje. Pierwsza z nich zmierza do całkowitej technicyzacji natury ujarzmiając ją przy pomocy techniki i poddając ją w ten sposób woli człowieka, a druga – traktuje naturę jako ważniejszą od samej osoby ludzkiej(Caritas in veritate, 48). Jako złoty środek pomiędzy dwoma skrajnościami, którymi są skrajny antropocentryzm przechodzący w antropolatryzm oraz biocentryzm przechodzący w ekocentryzm, Benedykt XVI proponuje przymierze pomiędzy człowiekiem i środowiskiem (Caritas in veritate, 50). Podstawą tego przymierza jest traktowanie natury jako daru Stwórcy (Caritas in veritate, 48). Skoro natura jest darem Stwórcy, to zawiera ona gramatykę, która wskazuje na kryteria dla mądrego, a nie instrumentalnego czy samowolnego korzystania z niej. Tym podstawowym kryterium jest miłość. Natura jest bowiem wyrazem planu miłości (Caritas in veritate, 48). Człowiek powinien zatem czytać gramatykę miłości zawartą w naturze i dawać stosowną odpowiedź[32]. Tą odpowiedzią powinno być nie tylko odrzucenie hedonizmu i konsumpcjonizmu, lecz także wybór takiej konsumpcji, oszczędności i inwestycji, które nie powodują degradacji środowiska (Caritas in veritate, 51). Relacja człowieka do współ-stworzeń powinna więc być określona przez miłość. Zarówno człowiek jak i współ-stworzenia zostali powołani do bytu przez Boga ex caritate i dlatego noszą w sobie gramatykę miłości. Ona jest podstawą przymierza pomiędzy człowiekiem i środowiskiem. Relacja człowieka do współ-stworzeń oparta na miłości uczyni człowieka odpowiedzialnym gospodarzem współ-stworzeń, a nie ich wyzyskiwaczem.

Poprzez gramatyką miłości proponowane przez Benedykta XVI przymierze pomiędzy człowiekiem i środowiskiem łączy się z kultem Serca Jezusowego. Według Piusa XII: „Miłość Boża jest najcenniejszym darem Serca Jezusowego[…]. Dla wyznawców była ona fundamentem cnót, pobudzając ich do tworzenia niezwykłych dzieł, pożytecznych zarówno dla zbawienia wiecznego siebie i innych, jak i dla doczesnej pomyślności”[33]. Kult Serca Jezusowego pobudza więc również do tworzenia dzieł pożytecznych dla doczesnej pomyślności człowieka. Ponieważ ta doczesna pomyślność człowieka zależy również od jego relacji do współ-stworzeń, dlatego kult Serca Jezusowego może być impulsem do budowania opartego na miłości przymierza pomiędzy człowiekiem a środowiskiem.

 

 

Zakończenie

Kult Serca Jezusowego nie stoi w opozycji do społecznej nauki Kościoła. Skoro„miłość jest królewską drogą nauki społecznej Kościoła” (Caritas in veritate, 2), to kult Serca Jezusowego nie tylko, że nie jest ciężarem na tej drodze lecz przynosi pożytek. Dlatego możliwe było niejako pożenienie dwóch papieskich encyklik: Haurietis aquas Piusa XII i Caritas in Veritate Benedykta XVI. Ta udana próba pożenienia tych dwóch encyklik przyniosła odpowiedź na pytanie: „co ma wspólnego kult Serca Jezusowego z Wall Street – nowojorską ulicą skupiającą główne instytucje finansowe USA, a nawet współczesnego świata?”. Kult Serca Jezusowego daje Wall Street antropologię, która może zagwarantować prymat człowieka przed techniką, rynkiem i ekonomią. Ta antropologia bazuje na relacyjności Boga, który stworzył relacyjność człowieka do Boga, ludzi i współ-stworzeń. Jest ona metafizyczną interpretacją humanum, w którym relacyjność stanowi istotny element (Caritas in Veritate, 55). Ta relacyjność człowieka jest niemożliwa bez miłości. Kult Serca Jezusowego, który uczy myślenia w kategorii miłości tworzącej relacje, nie może być zatem bez znaczenia dla makrospołecznych relacji. Tak więc antropologia, której uczy kult Serca Jezusowego, może przyczynić się do rozwiązania współczesnej kwestii antropologicznej. Warunkiem pomyślnego rozwiązania współczesnej kwestii antropologicznej jest podjęcie eksperymentu z Bogiem w życiu społecznym, a nie usuwanie Boga z przestrzeni publicznej. Kult Serca Jezusowego jest dobrym punktem wyjścia do takiego eksperymentu z Bogiem. Potwierdza to działalność Leona Gustawa Dehona (1843-1925), założyciela Zgromadzenia Księży Najświętszego Serca Jezusa  (Sercanów). Założył on czasopismo: Królestwo Serca Jezusa w duszach i w społeczeństwach. Również w tym czasopiśmie Ksiądz Dehon ukazywał kult Serca Jezusowego jako drogę prowadzącą do rozwiązania kwestii społecznej. Jako znak miłości Chrystusa, Serce Jezusa może inspirować wspólnoty chrześcijańskie do działań na rzecz pokoju społecznego, dla którego wielkie znaczenie w czasach Dehona posiadało rozwiązanie kwestii robotniczej. Na aktualność wskazanej przez Założyciela Sercanów drogi – przez kult Serca Jezusowego do rozwiązania kwestii społecznej- wskazuje encyklika Benedykta XVI Deus Caritas est: „Wiara, która jest świadoma miłości Boga objawionej w przebitym sercu Jezusa na krzyżu, ze swej strony prowokuje miłość. Jest ona światłem — w gruncie rzeczy jedynym — które zawsze na nowo rozprasza mroki ciemnego świata i daje nam odwagę do życia i działania. Miłość jest możliwa i możemy ją realizować, bo jesteśmy stworzeni na obraz Boga. Żyć miłością i w ten sposób sprawić, aby Boże światło dotarło do świata — do tego właśnie chciałbym zachęcić w tej Encyklice” (Deus caritas est, 39). Kult Serca Jezusowego jest prowokacją miłości także dla Wall Street. Im więcej miłości na Wall Street, tym bliżej do rozwiązania współczesnej kwestii antropologicznej.


[1] Pius XII, Haurietis aquas, w: Serce Jezusa w dokumentach Kościoła (red. L. Poleszak) Kraków 2006, 139.

[2] J. Nebel, Das Herz des Erlösers als Quelle liturgischer Gestalt, Forum Katholische Theologie 31. Jahrgang 2015, Heft 1, 27.

[3] Zob. U. Nothelle- Wildfeuer, Caritas in veritate. Globalisierung, Wirtschaft und Entwicklung, w: Der Theologenpapst (red. J.-H. Tück) Freiburg-Basel-Wien 2013, 83-96.

[4] Zob. Papieska Rada Iustitia et Pax, Kompendium nauki społecznej Kościoła, Kielce 2005, 58-69.

[5] Pius XII, Haurietis aquas, dz. cyt., 142.

[6] Tamże, 158.

[7] Tamże, 162.

[8]  J. Moltmann, Bóg w stworzeniu, Kraków 1995, 528.

[9] G. Emery, Teologia trynitarna świętego Tomasza z Akwinu, Kraków 2014, 381.

[10] Tamże, 386.

[11] Benedykt XVI, Mikro-i makrokosmos są obrazem Trójcy Świętej, L`Osservatore Romano, nr 9 (316) 2009, 50.

[12] J. Ratzinger, Tajemnica Jezusa Chrystusa, Kielce 2005, 70.

[13] Pius XII, Haurietis aquas, dz. cyt., 156.

[14] J. Moltmann, dz. cyt., 5.

[15] O. Rickmann, Die menschliche Gottesbeziehung als Abbild der innertrinitarischen Hervorgänge und Beziehungen, Forum Katholische Theologie 31. Jahrgang 2015, Heft 1, 6.

[16] Pius XII, Haurietis aquas, dz. cyt., 164.

[17] Tamże, 165.

[18] Benedykt XVI w rozmowie z Peterem Seewaldem, Światłość świata, Kraków 2011, 64.

[19] Tamże, 65.

[20] Pius XII, Haurietis aquas, dz. cyt., 165.

[21] Tamże, 166.

[22] Benedykt XVI w rozmowie z Peterem Seewaldem, Światłość świata, dz. cyt., 74.

[23] T.S. Eliot, Idea społeczeństwa chrześcijańskiego, w: T.S. Eliot, Chrześcijaństwo, kultura, polityka, Warszawa 2007, 33.

[24] J. Ratzinger, Znaczenie osoby w teologii, Fronda, nr 40 (2006), 83.

[25] Pius XII, Haurietis aquas, dz. cyt., 161.

[26] Benedykt XVI, Orędzie na Światowy Dzień Pokoju 1 stycznia 2010, L`Osservatore Romano nr 1 (319) 2010, 4-8.

[27]S. Szostakiewicz, „Czyńcie sobie ziemię poddaną”(Czy chrześcijaństwo odpowiada za współczesny kryzys ekologiczny), Fronda, nr 7(1996) 194-195.

[28] T. Ślipko, A. Zwoliński, Rozdroża ekologii, Kraków 1999, 105.

[29] Z. Piątek, Czy zmiany w kulturze mogą zahamować destrukcję natury? w: Człowiek, kultura, przemiany (red. J. Płazowski, M. Suwara) Kraków 1998, 142.

[30]Benedykta XVI, Orędzie na Światowy Dzień Pokoju 1 stycznia 2010, dz. cyt., 4-8.

[31] H. Skolimowski, Święte siedlisko człowieka, Warszawa 1999, 82.

[32] Benedykt XVI, Serce rozumne. Refleksje na temat podstaw prawa, L`Osservatore Romano, nr 10-11 (337) 2011, 41.

[33] Pius XII, Haurietis aquas, dz. cyt., 155.

 

 

KONFERENCJA NAUKOWA

 

 

 

 

Patologia ratio jako zagrożenie i wyzwanie dla wiary w Logos

 

 „W alfabecie wiary na pierwszym miejscu stoi wypowiedź: na początku był Logos. Wiara pokazuje nam, że odwieczny Rozum jest przyczyną wszystkich rzeczy lub też, że rzeczy u samych swych podstaw mają charakter rozumowy”[1]. Skoro Logos jest praźródłem i mocą obejmującą wszelki byt, to człowiek stworzony na obraz Boga ma w sobie coś z Logosu – rozumu. Rozum człowieka jest bowiem „logosem Logosu”[2]. Pomiędzy Logosem – odwiecznym Rozumem, a rozumem człowieka istnieje analogia, w której niepodobieństwa są nieskończenie większe od podobieństw, nie na tyle jednak, aby przekreślić ową analogię. Ze względu na tą analogię pomiędzy odwiecznym Rozumem a rozumem człowieka człowiek powinien działać racjonalnie. Być racjonalnym oznacza właśnie posługiwanie się rozumem oraz respektowanie wyników rozumowego poznania. Słowo „racjonalny” oznacza również: sensowny, logiczny, niesprzeczny, konsekwentny, jasny i wyraźny, odpowiednio uzasadniony, dorzeczny, zrozumiały, celowy i skuteczny. Pochodzi ono od łac. ratio, czyli rozum, który jest zespołem naturalnych władz poznawczych człowieka. Ze względu na racjonalność człowieka „Wiara chrześcijańska zawsze była, i jest do dziś, oparta na rozumie i tym, co rozumne”[3]. Ten ścisły związek wiary i rozumu, wyrażają dwie formuły św. Augustyna: crede ut intelligas (uwierz, abyś zrozumiał) i intellige ut credas (zrozum, abyś uwierzył) (Sermones, 43, 9)[4]. Pomiędzy wiarą a rozumem istnieje zatem obustronna zależność. Stąd jakiekolwiek patologie wiary będą zagrożeniami dla rozumu, i odwrotnie – patologie rozumu będą zagrożeniami dla wiary. Samo słowo patologia składa się z dwóch greckich słów: πάθοςiλογία, przy czym przyrostek λογία pochodzi od słowa λογoς. Samo zatem słowo patologia ma w sobie coś z cierpienia rozumu, czyli chce wyrazić jakiś jego stan chorobowy, zakłócenia w jego funkcjonowaniu czyw ogólniejszym znaczeniu jakąś nieprawidłowość. Niniejsza publikacja chciałaby pójść za drugą formułą Augustyna: zrozum, abyś uwierzył i rozwiązać problem: jak patologie rozumu mogą zagrażać wierze i jak można tym zagrożeniom zaradzić? Drogowskazem na drodze wiodącej do rozwiązania problemu będą wykłady Benedykta XVI wygłoszone na uniwersytetach w Regensburgu[5], Pawii[6], Rzymie[7] i Pradze[8]. Natomiast pomocą będą prace następujących teologów: Aidan Nichols From Hermes to Benedict XVI[9], Ralph Weimann, Glaube und Vernunft im Denken Joseph Ratzinger[10], Hanna-Barbara Gerl-Falkovitz, Vom Unglauben über die Vernunft zum Glauben?[11], Jerzy Szymik, Logos i ratio. J. Ratzingera/Benedykta XVI opowieść o Bogu, który obdarza łaską rozumu i łaską wiary[12].

 Na to, że patologie rozumu zagrażają wierze wskazał już Apostoł Paweł. Z jednej strony wskazuje on na możliwości rozumu, dzięki któremu niewidzialny Bóg staje się niejako widzialny dla człowieka przez swoje dzieła: „Albowiem od stworzenia świata niewidzialne Jego przymioty – wiekuista Jego potęga oraz bóstwo – stają się widzialne dla umysłu przez Jego dzieła” (Rz. 1, 20). Z drugiej jednak strony w tym samym Liście do Rzymian Apostoł wskazuje na to, że wśród pogan, którzy nie poznali niewidzialnych przymiotów Boga stających się widzialnymi dla umysłu człowieka przez Boże dzieła (1, 20) szerzy się bezrozumność (1, 31). Skoro rozum jest obrazem Logosu, to siłą rzeczy prowadzi on do Logosu. Jednak bezrozumność uniemożliwia odkrycie śladów Logosu w Jego dziełach. Z kolei współczesny ateizm jakby odwraca założenia Apostoła Pawła. To nie tylko poszukiwanie Logosu jest bezrozumne, lecz już samo stawianie pytania o jego istnienie. W konsekwencji jedynymi racjonalistami byliby tylko ateiści. Racjonalizm chce być synonimem ateizmu. Czołowi przedstawiciele współczesnego ateizmu zarzucają chrześcijaństwu irracjonalizm. Michel Onfray (1959) autor Traktatu ateologicznego zarzuca chrześcijaństwu autodafe inteligencji. Auto da fé było ogłoszeniem i wykonaniem wyroku inkwizycji poprzez spalenie heretyka i jego ksiąg na stosie. Według nowego ateizmu chrześcijaństwo wydało wyrok na rozum i dlatego jest irracjonalne. Jeszcze radykalniej wypowiada się Richard Dawkins. W swojej ksiące Bóg urojony przekonuje, że kto wierzy w Boga, ten nie tylko jest irracjonalny, ale cierpi na urojenia. Wierzący w Boga są więc niebezpieczni dla społeczeństwa. Dawkins napisał nawet scenariusz i wyreżyserował dwuczęściowy telewizyjn y film dokumentalny Wrogowie rozumu (ang.The Enemies of Reason). Film ten demonizuje ludzi wierzących różnych religii. W takim kontekście tym większej aktualności nabiera postawiony: problem jak patologie rozumu mogą zagrażać wierze i jak można tym zagrożeniom zaradzić? Temu problemowi będzie podporządkowane trzy etapy drogi wiodącej do jego rozwiązania. Pierwszy etap ukaże patologie rozumu, drugi – ich zagrożenie dla wiary, a trzeci – próbę leczenia patologii rozumu.      

                                                                                                                                                                     

1. Patologie rozumu

Podstawowa patologia rozumu przybiera u Benedykta XVI następujące nazwy: zawężenie rozumu[13], zaślepienie rozumu[14] i okaleczenie rozumu[15]. To zawężenie, zaślepienie i okaleczenie rozumu przejawia się w tym, że jest on głuchy na to, co boskie[16]. Początkiem historii tego zawężenia, zaślepienia i okaleczenia rozumu jest Reformacja, która poszukiwała czystej formy wiary obecnej w Biblii. W związku z tym chciała uwolnić wiarę od metafizyki[17]. Metafizyka jest częścią filozofii, która w świetle rozumu bada ostateczne przyczyny wszechrzeczy[18]. Tak rozumiana metafizyka odkrywała drogą rozumowania byt absolutny, czyli Boga. Radykalne wnioski z reformacyjnych prób uwolnienia wiary od metafizyki wyciągnął Immanuel Kant[19]. Rozumiał on metafizykę jako próbę odpowiedzi na naturalną skłonność człowieka do stawiania pytań o nieśmiertelność i Boga. Kant zauważył jednak, że pomimo wielowiekowych poszukiwań odpowiedzi na te pytania, o nieśmiertelności i Bogu nie wiadomo więcej niż w starożytnej Grecji. W przeciwieństwie do metafizyki u początku nowożytności nastąpił niezwykły rozwój fizyki. Dlatego Kant chciał przenieść na grunt metafizyki ten mechanizm, który umożliwił rozwój fizyki. Gdyby taka próba się powiodła, to twierdzenia metafizyki miałyby taką samą prawomocność, jak twierdzenia fizyki Newtona. W konsekwencji również twierdzenia o Bogu byłyby na tym samym poziomie, co twierdzenia fizyki. Jednak Kantowi nie udało się przenieść na grunt metafizyki tego mechanizmu, który umożliwił rozwój fizyki. Dlatego też uznał, że o zainteresowaniach metafizyki nie można rozprawiać w sposób naukowy. Nauka powinna ograniczyć się do przedmiotów, które mogą być dane za pośrednictwem zmysłów. W ten sposób Kant wyznaczył granicę naukowego poznania. Chociaż pytanie o istnienie Boga jest wpisane w samą strukturę myślenia, to jednak problemu, który wyraża to pytanie, nie można rozwiązać w sposób naukowy[20]. W przypadku tego, co nadprzyrodzone „zanika wszelkie stosowanie rozumu”[21]. Nawet rozumowanie przyczynowo- skutkowe nie może być rozszerzone poza przedmioty doświadczenia[22]. W ten sposób Kant przeniósł fakt religijny poza granice rozumu wytyczając tym samym ramy rozumowi. W ramach rozumu mieści się tylko to, co może być dane za pośrednictwem zmysłów. Poza ramami rozumu znalazł się każdy fakt religijny. Bóg stał się problemem nienaukowym. Kant rozerwał więc wszelki związek rozumu i wiary. Nie można zatem rozumowo uzasadniać tego, co głosi wiara chrześcijańska.

Wytyczone przez Kanta granice ludzkiego rozumu zostały współcześnie jeszcze bardziej zawężone: „tylko eksperymentalne  stwierdzenie prawdy lub fałszu może dać całkowitą pewność”[23]. Skoro rozumowe jest to, co może potwierdzić doświadczenie, to problem Boga również znajduje się poza granicami rozumu. W ten sposób doszło do absolutyzacja tylko jednego modelu poznania, poza którym wszystko jest subiektywne. Tą absolutyzację jednego tylko modelu poznania Jerzy Szymik nazywa „nową religią” ograniczającą rozum tylko do tego, co można rozpoznać za pomocą nauk przyrodniczych[24].

Ograniczenie rozumu tylko do tego, co można rozpoznać za pomocą nauk przyrodniczych nie oznacza jednak, że rozum ludzki jest w pełni autonomiczny. Okazuje się, że wpada on w różne zależności, które zniekształcają jego perspektywę. Korzystanie z rozumu poddawane jest presji ideologicznych grup interesu lub podporządkowywane jest krótkotrwałym, utylitarnym czy pragmatycznym celom. Konsekwencją tego jest budowanie kultury jedynie z modnych tematów lub na bazie przekonań, którym nadaje się wielki rozgłos nie szczędząc na ich rozpowszechnianie środków finansowych[25]. Autonomia rozumu może więc być ograniczona ideologicznie, czyli być wyrazem potrzeb czy interesów jakichś grup społecznych.

Wpisywanie rozumu w ramy tego, co dane za pośrednictwem zmysłów lub potwierdzone doświadczeniem, albo wyraża interesy jakichś grup społecznych powoduje jego zawężenie, zaślepienie i okaleczenie. Takie zawężenie, zaślepienie i okaleczenie rozumu służy ateizmowi, bo rozum zawężony, zaślepiony i okaleczony czuje awersję wobec pytań dotyczących istnienia Boga. Niejako automatycznie eliminuje poszukiwania odpowiedzi na niewygodne pytania – przede wszystkim pytanie o Boga. Taki  zawężony, zaślepiony i okaleczony rozum jest ateistycznie poprawny. Jest więc na usługach ateizmu, ale nie wiary.  

 

2. Zagrożenia wiary generowane patologią rozumu

Patologie rozumu niosą zagrożenia dla wiary łącznie z tym, o którym pisze Ratzinger:

 „Jeśli drzwi prowadzące do poznania metafizycznego pozostaną zamknięte, a granic ludzkiego poznania wytyczonych przez Kanta nie uda się przekroczyć, wówczas wiara musi zniknąć, gdyż po prostu zabraknie jej tchu”[26]. W ostateczności więc patologie rozumu mogą być końcem wiary. Zanim jednak patologie rozumu doprowadzą do zniknięcia wiary, to sprawią jej dryfowanie w kierunku gnozy, pragmatyzmu, moralizmu, a nawet przemocy.

            Do współczesnej gnozy zalicza Ratzinger ruch New Age. Z jednej strony chce on być w zgodzie ze współczesną biologią, psychologią, socjologią i fizyką. Z drugiej jednak strony głosi możliwość doświadczenia Boga, która wyklucza jednak wiarę w Niego. O Bogu nie można prowadzić rozumowego dyskursu próbując poznać go z Jego dzieł. Bóg nie jest nawet Absolutem, od którego wszystko pochodzi, lecz jakąś duchową energią przenikającą wszechświat. Do poznania takiego Boga nie potrzebny jest rozum lecz doświadczenie. Doświadczenie Boga zdobywa się poprzez wejście w kosmiczną całość, bo przecież Bóg jako duchowa energia przenika kosmos. Kosmos zamiast być śladem Boga pobudzającym rozum do Jego poszukiwania staje się tożsamy z Bogiem. Dlatego, aby dojść do Boga nie potrzebny jest rozum lecz doświadczenie wejścia w kosmiczną całość[27].

            Pragmatyzm rozrywa związek rozumu z wiarą na rzecz związku z zasadą większości. To właśnie większość ma ustanawiać zasady wiary. Jednak wiara, którą ustanawia człowiek nie tylko nie jest wiarą, ale drogą do porzucenia wiary. Ten proces ustanawiania sobie wiary prowadzący równocześnie do jej porzucenia opisuje Ratzinger. „Wielu ludzi porzuca swoją wiarę, ponieważ wydaje się im, że ustanawiają ją jakieś instytucje i że jest swego rodzaju programem partyjnym. Kto ma władzę, decyduje o tym, w co należy wierzyć. Tak więc chodzi o to, by samemu zdobyć władzę w Kościele lub – co jest bardziej logiczne i zrozumiałe – po prostu nie wierzyć”[28]. Pragmatyzm najbardziej daje o sobie znać na terenie liturgii. Wychodzi on z założenia, że skoro główny urząd może zmieniać liturgię, to mogą to również czynić urzędy lokalne, a nawet mniejsze wspólnoty. Te zmiany w liturgii nie idą z reguły po linii λογικη λατρεια, czyli liturgii rozumnie uformowanej, lecz po linii skrajności – od liturgii sprowadzonej tylko do słów do liturgii szukającej przeżyć na wzór ekstaz znanych z New Age[29].

            Za ideologicznym moralizmem, który można określić jako instrumentalne wykorzystywania moralności w celu osiągnięcia partykularnych i często bardzo niemoralnych celów, kryje się oddzielenie etosu od rozumu. Przejawia się to w odrzucaniu prawa naturalnego. „Idea prawa naturalnego jest dzisiaj postrzegana jako nauka specyficznie katolicka, o której rzekomo nie warto dyskutować poza środowiskiem katolickim, toteż ludzie wstydzą się nawet o nim wspominać”[30]. Za odrzuceniem prawa naturalnego stoi przekonanie, że „to, czego nie można zweryfikować lub poddać falsyfikacji, nie należy do dziedziny rozumu w ścisłym znaczeniu”[31]. Z takiego założenia wynika teza, że pomiędzy bytem a powinnością istnieje przepaść nie do pokonania, bo z bytu nie może wynikać powinność. Tymczasem istotą ekologii jest słuchanie języka przyrody i dawanie stosownych odpowiedzi. Skoro przyroda ma swój język, to można dyskutować, czy słuszny jest dualizm bytu i powinności? Stwórczy Logos wycisnął na bycie powinność. Etos zawarty w prawie naturalnym jest więc cieniem Logosu. Można w tym widzieć analogię do Dziesięciu przykazań. Dziesięć przykazań, czyli Deka-Logos, jest przede wszystkim objawieniem Boga, który jest „wielkością moralną, co więcej, pełnią etycznych wartości” i dlatego „miara, jaką sam przekazał człowiekowi w Dziesięciu Przykazaniach, jest zarazem przejawem Jego własnej, niezmiennej istoty”[32]. Byt stoi zatem przed działaniem, czyli Logos przed etosem[33]. Etos jest cieniem Logosu i dlatego nie można propagować etosu bez logosu.

            Rozerwanie związku rozumu z wiarą może czynić religię źródłem przemocy. Według Benedykta XVI: „Krytyka religii, począwszy od Oświecenia, nieustannie utrzymywała, że religia była rzekomo przyczyną przemocy i tym samym podsycała wrogość wobec religii”[34]. Papież przyznaje, że „również w imię wiary chrześcijańskiej uciekano się do przemocy. […] było to bezprawne posługiwanie się wiarą chrześcijańską, w oczywistej sprzeczności z jej prawdziwą naturą”[35]. Związek religii Logosu z przemocą jest wewnętrznie sprzeczny. Dla wyznawców Chrystusa-Logosu rozum nie może być zastąpiony siłą, bo działanie niezgodne z rozumem jest sprzeczne z naturą Boga, w którego wierzą. Benedykt XVI zauważa również drugi rodzaj przemocy, którego motywacją jest negacja Boga. „Nieprzyjaciele religii […] dopatrują się w niej głównego źródła przemocy w historii ludzkości i w związku z tym uważają, że religia powinna zaniknąć. Jednak <nie> w odniesieniu do Boga spowodowało okrucieństwo i przemoc bez miary, które stały się możliwe tylko dlatego, że człowiek przestał uznawać jakiekolwiek normy i jakiegokolwiek sędziego nad sobą, a przyjmował za normę jedynie samego siebie. Horror obozów koncentracyjnych pokazuje bardzo wyraźnie konsekwencje braku Boga”[36]. Odrzucenie Logosu więc niesie niebezpieczeństwo zastąpienie rozumu siłą.

            Patologie rozumu nie są obojętne dla wiary ze względu na formułę św. Augustyna: zrozum, abyś uwierzył. Wiara w Logos musi opierać się całym zakresie potencjału rozumu. Wiara uwolni się od wielu zagrożeń, jeżeli rozum przekroczy wytyczone mu przez Kanta ramy i otworzy zamknięte przez niego drzwi metafizyki badającej w świetle rozumu ostateczne przyczyny wszechrzeczy.

           

          3. Przedsionek pogan – odpowiedzią na zagrożenia wiary generowane patologią rozumu

Realizacji postulatów Benedykta XVI: o rozszerzeniu koncepcji rozumu[37], o otworzeniu całego zakresu potencjału rozumu[38], o odkryciu ogromnego obszaru rozumu[39], o poszerzeniu pojęcia rozumu[40] służy Dziedziniec Pogan. Dziedziniec Pogan stoi na założeniu, że człowiek dzięki rozumowi jest niejako bytem pontyfikalnym, czyli zdolnym do przerzucenia mostu pomiędzy sobą a Bogiem[41]. Innymi słowy ten Dziedziniec ma być dziedzincem rozumu otwartego na transcendentalne myślenie[42]. Ma on być dla niewierzących szansą na dotarcie przez rozum do wiary. „Kto zatem chce doprowadzić kogoś do wiary, musi umieć dobrze przemawiać i poprawnie rozumować, a nie uciekać się do przemocy i gróźb”[43]. Na Dziedzińcu Pogan ma więc dominować dobre przemawianie i poprawne rozumowanie otwierające na Boga.

Przykład takiego dobrego przemawiania i poprawnego rozumowania otwierającego na Boga daje Benedykt XVI. Według papieża świat wywodząc się z Logosu zawiera w sobie logos – rozum matematyczny i rozum moralny[44]. Materia ma więc matematyczną strukturę[45]. Dzięki tej matematycznej strukturze materii możliwa jest technika[46]. Matematyczna struktura materii świadczy o racjonalności świata. „Ewidentnym faktem jest to, że racjonalności wszechświata nie da się racjonalnie wyjaśnić na podstawie nieracjonalności. Z tego powodu Logos, który jest na początku każdej rzeczy, teraz bardziej niż kiedykolwiek wcześniej pozostaje lepszą hipotezą, chociaż dalej jest tylko hipotezą”[47]. Ta hipoteza jest jednak bardziej racjonalna od hipotezy o nieracjonalnym, ślepym przypadku mającym nadać matematyczną strukturę kosmosowi.

Logos oznacza nie tylko rozum, ale także i sens. Obraz Logosu – człowiek, pyta zatem o sens. To pytanie o sens nie może znaleźć się poza ramami rozumu wyznaczonymi przez Kanta. Według Benedykta XVI „jest rzeczą o fundamentalnym znaczeniu, by w pracy badawczej mogło się pojawić egzystencjalne pytanie o sens życia osoby”[48]. To pytanie o sens powinno pojawić się również na Dziedzińcu pogan. Dziedziniec ten jako dziedziniec rozumu powinien być szkołą myślenia wbrew święcącej tryumfy bezmyślności, czyli ucieczki przed myśleniem. Ratzinger za Martinem Heideggerem wyróżnia myślenie rachujące i myślenie rozważające[49]. Myślenie rachujące przyporządkowane jest działaniu, a myślenie rozważające ma za przedmiot sens rzeczy. W świecie tryumfującej bezmyślności marginalizuje się myślenie rozważające mające za przedmiot sens rzeczy. Tymczasem pytanie o sens tkwi u podstaw wszystkich ludzkich działań. Bez sensu człowiek nie mógłby działać, bo znalazłby się w sytuacji, w której nie mógłby żyć, choćby opływał we wszelkie ziemskie dostatki. Choć człowiek szuka sensu swoich działań, to jednak sam nie może go sobie stworzyć. Sens, czyli podstawa działania człowieka, nie może być wytworem człowieka. Sens można tylko przyjąć. Przyjęcie tego sensu dokonuje się w wierze. Ona jest zawierzeniem sensowi, który utrzymuje człowieka i cały kosmos. Tym sensem jest Logos[50]. Jeżeli więc rozum podejmuje pytanie o sens, to wyzwala się z ram, w których zamknął go Kant, i może dojść do hipotezy o istnieniu Logosu nadającego sens działaniom człowieka. Ta hipoteza, chociaż jest tylko hipotezą, okazuje się jednak bardziej racjonalną od hipotezy, której sedno oddaje Kohelet za pomocą słowa hebel. Może być ono tłumaczone jako: absurd, nietrwałość, daremność, dym, powiew, zero, nicość, rozczarowanie, pustka czy też jako bezsens[51]. Pytanie o sens może więc stać się pytaniem o Wielkie Być Może , czyli Logos – Sens wszystkich sensów.

            Na Dziedzińcu Pogan nie może zabraknąć teologii. Według Ratzingera „teologia jest fenomenem specyficznie chrześcijańskim. Religie Wschodu doprowadziły do powstania filozofii religii, w której religijne symbole są wyjaśniane duchowo i oczyszczane. Teologia jest czymś innym: jest rozumem, który pozostaje na obszarze wiary i wyjaśnia struktury samej wiary”[52]. Jako taka teologia jest kompetentną nauką do wyjaśniania przyczyny faktu racjonalnej struktury materii oraz odpowiedniość pomiędzy duchem człowieka a racjonalnymi strukturami działającymi w naturze. Również do teologii należy wyjaśnianie faktu, jakim jest poszukiwanie sensu przez człowieka. Ze względu chociażby na te kompetencje „teologia, nie tylko jako dyscyplina historyczna i humanistyczno-naukowa, ale jako teologia w ścisłym sensie, czyli jako poszukiwanie rozumowego uzasadnienia wiary, powinna mieć swoje miejsce na uniwersytecie i w rozległym dialogu nauk”[53]. Kolejnym takim ważnym miejscem dla teologii powinien być Dziedziniec Pogan.

            „Bóg nigdy nie domaga się od człowieka ofiary ze swojego rozumu! Rozum nigdy nie wchodzi w rzeczywisty konflikt z wiarą![54]. W konflikt z wiarą może wejść tylko patologiczny rozum – zawężony, zaślepiony i okaleczony. Taki rozum stoi nie tylko w konflikcie z wiarą, ale też stanowi dla niej zagrożenie – zdaje się, że współcześnie największe. To zagrożenie trzeba potraktować jako wyzwanie. Odpowiedzią na to wyzwanie powinna być logizacja chrześcijańskiej egzystencji, czyli działanie zgodne z rozumem – rozumem wyzwolonym od ram wyznaczonych mu przez Kanta. Logizacja jest więc odwagą odrzucenia ateistycznej poprawności rozumu. Tylko wyzwolony rozum będzie na usługach wiary, natomiast rozum zawężony, zaślepiony i okaleczony – na usługach ateizmu.


[1] J. Ratzinger, Prawda w teologii, Kraków 2001, 120.

[2] A. Nichols, From Hermes to Benedict XVI. Faith and Reason in Modern Catholic Thought, Gracewing 2009, 224.

[3] J. Ratzinger, Wiara – prawda – tolerancja, Kielce 2005, 145.

[4] Benedykt XVI, Aby na nowo odkryć radość w wierze…Antologia papieskich wypowiedzi na temat wiary, wątpienia i ateizmu (red. M. Sztaba) Warszawa 2014, 186.

[5] Zob. Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, L`Osservatore Romano, nr 11 (287) 2006, 25-29.

[6] Zob. Benedykt XVI, Niech św. Augustyn będzie dla nas wzorem dialogu wiary i rozumu, , L`Osservatore Romano, nr 6 (294) 2007, 12-13.

[7] Zob. Benedykt XVI, Papież nie narzuca wiary, lecz zachęca do szukania prawdy, L`Osservatore Romano, nr 3  (301) 2008, 12-16.

[8] Zob. Benedykt XVI, Prawdziwa autonomia uniwersytetu wyraża się w odpowiedzialności za wartość prawdy, L`Osservatore Romano, nr 11-12 (318) 2009, 19-21.

[9] Zob. A. Nichols, From Hermes to Benedict XVI. Faith and Reason in Modern Catholic Thought, Gracewing 2009.

[10] Zob. R. Weimann, Glaube und Vernunft im Denken Joseph Ratzingers, Forum Katholische Theologie, 26. Jahrgang Heft 1/2010, 58-69.

[11] Zob. H-B. Gerl-Falkovitz, Vom Unglauben über die Vernunft zum Glauben? Der “Vorhof der Völker” als Denkt-Raum Benedikts XVI, w: Der Theologenpapst. Eine kritische Würdigung Benedikts XVI (red. J-H. Tück) Freiburg-Basel-Wien 2013, 388-400.

[12] Zob.  J. Szymik, Logos i ratio. J. Ratzingera/Benedykta XVI opowieść o Bogu, który obdarza łaską rozumu i łaską wiary, Teologia w Polsce 6, 1 (2012), 5-9.

[13]Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 29.

[14] Benedykt XVI, Aby na nowo odkryć radość w wierze…, dz. cyt., 229.

[15] J. Ratzinger, Wiara – prawda – tolerancja, dz. cyt., 126.

[16] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 29.

[17] Tamże, 28.

[18] S. Adamczyk, Metafizyka ogólna czyli ontologia, Lublin 1960, 7.

[19] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 28.

[20] Zob. A. Bobko, Kant i jego religia rozumu, w: I. Kant, Religia w obrębie samego rozumu, Kraków 2007, 8-10.

[21] I. Kant, dz. cyt., 82.

[22] Tamże.

[23] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 28.

[24]J. Szymik, Logos i ratio. J. Ratzingera/Benedykta XVI opowieść o Bogu, który obdarza łaską rozumu i łaską wiary, dz. cyt., 9.

[25] Benedykt XVI, Prawdziwa autonomia uniwersytetu wyraża się w odpowiedzialności za wartość prawdy, dz. cyt., 20.

[26] J. Ratzinger, Wiara – prawda – tolerancja, dz. cyt., 109.

[27] Tamże, 102.

[28] Tamże, 105.

[29] Tamże.

[30] Benedykt XVI, Serce rozumne. Refleksje na temat podstaw prawa, L`Osservatore Romano, nr 10-11 (337) 2011, 40.

[31] Tamże.

[32] J. Ratzinger, Kościół – ekumenizm – polityka, Kolekcja Communio 5, (1990), 76.

[33] Tamże, 72.

[34] Benedykt XVI, Wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za sprawę pokoju, L`Osservatore Romano, nr 1(339) 2012, 28.

[35] Tamże.

[36] Tamże.

[37] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 29.

[38] Tamże.

[39] Tamże.

[40] Benedykt XVI, Prawdziwa autonomia uniwersytetu wyraża się w odpowiedzialności za wartość prawdy, dz. cyt., 19.

[41] A. Nichols, dz. cyt., 226.

[42] H-B. Gerl-Falkovitz, dz. cyt., 391.

[43] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 26.

[44] Bóg i świat. Z kardynałem Josephem Ratzingerem Benedyktem XVI rozmawia Peter Seewald, Kraków 2005, 126.

[45] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 28.

[46] Benedykt XVI, Aby na nowo odkryć radość w wierze…dz. cyt., 196.

[47] J. Ratzinger, Europa Benedykta w kryzysie kultur, Częstochowa 2005, 122.

[48] Benedykt XVI, Niech św. Augustyn będzie dla nas wzorem dialogu wiary i rozumu, dz. cyt.,13.

[49] J. Ratzinger, Wprowadzenie w chrześcijaństwo, Kraków 2006, 68.

[50] Zob. tamże, 70-72.

[51] G. Ravasi, Kohelet. Najbardziej oryginalna i „skandaliczna” księga Starego Testamentu, Kraków 2003, 21.

[52] J. Ratzinger, Formalne zasady chrześcijaństwa, Poznań 2009, 441.

[53] Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet – wspomnienia i refleksje, dz. cyt., 29.

[54] Benedykt XVI, Aby na nowo odkryć radość w wierze…dz. cyt., 121.

 

 

 

KAZANIA

I. Kazanie wygłoszone na odpuście z okazji Niedzieli Miłosierdzia w Jaworze, 12.04.2015

(J 20,19-31) Weźmijcie Ducha Świętego! Którym odpuścicie grzechy, są im   odpuszczone, a którym zatrzymacie, są im zatrzymane

Wielkanoc jest objawieniem Bożego miłosierdzia. W czasie pierwszego spotkania z Apostołami w Wieczerniku Zmartwychwstały Jezus udziela im w darze Ducha Świętego na odpuszczenie grzechów.

Dzień Zmartwychwstania jest więc ustanowieniem sakramentu pokuty. Ten sakrament jest spotkaniem Bożego miłosierdzia z grzesznym człowiekiem. W czasie tego spotkania miłosierdzie Boże wydobywa dobro spod wszelkich nawarstwień zła, które jest w człowieku. Według Jana Pawła II miłosierdzie Boże jest właśnie wydobywaniem dobra spod wszelkich nawarstwień zła, które jest w człowieku. Można to wyjaśnić odwołując się do popularnego powiedzenia: „każdy kij ma dwa końce”. Człowiek zawsze chwyta za brudny koniec kija i w najlepszym człowieku dostrzeże zło. Bóg natomiast postępuje odwrotnie – w najgorszym człowieku dostrzeże jakieś dobro. Tym dobrem jest zawsze obraz Boga w człowieku. I ten swój obraz Bóg wydobędzie spod największych nawarstwień zła.

           Z tego, że Bóg w swoim miłosierdziu wydobywa dobro spod wszelkich nawarstwień zła, które jest w człowieku, nie wynika jednak jakoby tolerował On grzech lub przyznawał prawo do grzeszenia. Miłosierdzie Boże nie wyklucza Bożej sprawiedliwości. Tylko Bóg potrafi połączyć miłosierdzie ze sprawiedliwością. Miłosierdzie Boże jest sprawiedliwe a sprawiedliwość Boża – miłosierna. Ukazuje to Wielki Piątek. Krzyż objawia zarówno sprawiedliwość Bożą, jak i Boże miłosierdzie. Krzyż objawia najpierw sprawiedliwość Bożą. Bóg bowiem nienawidzi grzechu. Grzech uwłacza Jego sprawiedliwości. Tej Bożej sprawiedliwości doświadczył Jezus. Chociaż był On sprawiedliwy i bez grzechu, to jednak na Niego zostały złożone grzechy wszystkich ludzi. Za te grzechy Chrystus poniósł sprawiedliwą karę należną ludziom za ich grzechy. Karą tą była nie tylko okrutna śmierć na krzyżu, ale jeszcze coś gorszego – opuszczenie przez Boga. To opuszczenie przez Boga  ujawnia Jego wołanie na krzyżu: „Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?” (Mt 27, 46). To opuszczenie przez Boga jest doświadczeniem potępienia, które jest karą za grzech. Dzięki jednak temu, że Jezus doświadczył na krzyżu Bożej sprawiedliwości, ludziom zostało okazane Boże miłosierdzie. Ono wydobywa dobro spod wszelkich nawarstwień zła, które jest w człowieku. Krzyż zatem objawia Bożą sprawiedliwość, która jest miłosierna i Boże miłosierdzie, które jest sprawiedliwe.

            Z tego, że Bóg łączy miłosierdzie ze sprawiedliwością wynika, że miłosierdzie Boże nie może być traktowane jako tania łaska. Pojęcia: łaska tania i łaska droga są pojęciami Dietricha Bonhoeffera – niemieckiego, ewangelickiego duchownego i teologa, który został stracony 70 lat temu 9 kwietnia 1945 r. za udział w ruchu oporu przeciwko nazistowskiemu totalitaryzmowi. Dla Bonhoeffera łaska tania to przebaczenie z przeceny, sakrament z przeceny, to nauczanie o odpuszczeniu grzechów bez żalu za grzechy i postanowienia poprawy, to usprawiedliwienie grzechu mogące prowadzić do zuchwałego grzeszenia w nadziei miłosierdzia Bożego. Z kolei według Bonhoeffera łaska droga, jest właśnie drogą, bo droga była dla Boga, gdyż Bóg zapłacił za nią życiem swego Syna. Ta łaska droga wzywa do naśladowanie Chrystusa. Postulat naśladowania Chrystusa jest zawarty w słowach Apostoła Pawła: „przyobleczcie się w Pana Jezusa Chrystusa” (Rz 13, 14). To przyoblekanie się w Chrystusa daje człowiekowi chrystokształtność. 

Tą chrystokształtność zainaugurował w nas sakrament chrztu. Do chrztu nawiązuje dzisiejsza niedziela – nazywana również Białą Niedzielą. W starożytnym Kościele ochrzczeni w czasie liturgii Wigilii Paschalnej zdejmowali w pierwszą niedzielę po Wielkanocy białe szaty, które otrzymywali na chrzcie. Te białe szaty były znakiem ich przyobleczenia się w Chrystusa na chrzcie. Również dzisiaj na chrzczone dzieci nakłada się białe szaty. Obrzędy chrztu wyjaśniają ten zwyczaj następująco: „[N] stałeś(aś) się nowym stworzeniem i przyoblekłeś(aś) się w Chrystusa, dlatego otrzymujesz białą szatę. Niech twoi bliscy słowem i przykładem pomagają ci zachować godność dziecka Bożego nieskalaną aż po życie wieczne”. Biała Niedziela przypomina nam, że mamy „zachować godność dziecka Bożego nieskalaną aż po życie wieczne”, czyli mamy być chrystokształtnymi. Jeżeli jednak utraciliśmy tą chrystoksztaltność, Bóg w swoim miłosierdziu zawsze może wydobyć dobro spod wszelkich nawarstwień zła, które jest w nas. Zmartwychwstały Jezus z darem Ducha Świętego na odpuszczenie grzechów przyszedł do Apostołów pomimo zamkniętych drzwi wieczernika. Zmartwychwstały Jezus z darem miłosierdzia nie potrafi przejść tylko jednych zamkniętych drzwi. O tych zamkniętych drzwiach mówi List do Kościoła w Laodycei:

 

 

„Oto stoję u drzwi i kołaczę: 
jeśli kto posłyszy mój głos i drzwi otworzy, 
wejdę do niego i będę z nim wieczerzał, 
a on ze Mną”.
 (Ap 3, 20).

 Dzisiejsza Niedziela – zarówno Miłosierdzia jak i Biała – zawiera skierowany do nas apel: Zmartwychwstały Pan z darem miłosierdzia stoi u naszych drzwi i kołacze. Usłyszmy Jego głos i otwórzmy Mu drzwi.

 

  

 

 

II. Kazanie wygłoszone w Chróścinie Opolskiej, Wielkanoc, 6.04.2015

 

Przeznaczony na dzisiejszy dzień fragment Ewangelii św. Mateusza mówi o dwóch drogach: o drodze do wiary w zmartwychwstanie Jezusa i o drodze do niewiary w to wydarzenie. Droga niewiary tłumaczy fakt pustego grobu wykradzeniem ciała Jezusa z grobu, lub trzęsieniem ziemi w wyniku którego przepadło ciało Jezusa albo też zbiorową halucynacją Apostołów.

         Z kolei początkiem drogi do wiary w zmartwychwstanie jest fakt pustego grobu. Apostoł Jan ujrzał pusty grób i uwierzył. Pusty grób nie przekonał jednak Marii Magdaleny. Myślała ona, że ogrodnik przeniósł ciało Jezusa w inne miejsce. Ważnym etapem na drodze do zmartwychwstania były chrystofanie, czyli ukazywania się Zmartwychwstałego Jezusa uczniom. Takiej chrystofanii doznały kobiety idące od grobu, którym ukazał się Zmartwychwstały Jezus. Oprócz pustego grobu i chrystofanii istnieje jeszcze jeden ważny etap na drodze wiary do zmartwychwstania. Ten etap jest szczególnie ważny dla nas.  Jaka jest bowiem nasza droga do wiary w zmartwychwstanie?Chociaż nie możemy zobaczyć pustego grobu i doświadczyć chrystofanii, to jednak nie jesteśmy bez szans. Jesteśmy w sytuacji uczniów z Emaus, którzy też nie widzieli pustego grobu i nie doświadczyli chrystofanii jak kobiety z dzisiejszej Ewangelii, czy Apostoł Tomasz. Nieznajomy – nierozpoznany przez nich Jezus, przekonywał ich o swoim zmartwychwstaniu w oparciu o Pismo Święte. Były to księgi Starego Testamentu. W dniu zmartwychwstania nie było jeszcze ksiąg Nowego Testamentu. To, że Pismo Święte Starego Testamentu przekonuje do wiary w zmartwychwstanie ukazuje nam przeczytany dzisiaj fragment Dziejów Apostolskich. Apostoł Piotr przekonuje do wiary w zmartwychwstanie Jezusa w oparciu o Pismo Święte Starego Testamentu. Odwołuje się do starotestamentalnej Księgi Psalmów. Autorem tej Księgi jest król Dawid. Psalm 16 zawiera słowa: „nie dopuścisz, bym pozostał w grobie”. Te słowa nie odnoszą się do króla Dawida, bo jego grób  znajdował się w Jerozolimie jeszcze w czasach Apostoła Piotra. Słowa te są proroctwem zapowiadającym pusty grób Jezusa. Pusty grób Jezusa jest więc wypełnieniem tego proroctwa. Dla Apostoła Piotra wypełnienie proroctwa z Księgi Psalmów jest argumentem za zmartwychwstaniem Jezusa. Argumentacja Apostoła Piotra ilustruje to, co wyznajemy w Credo „zmartwychwstał trzeciego dnia jak oznajmia Pismo”. Credo podpowiada nam, że argumentów za zmartwychwstaniem należy szukać w Piśmie Świętym i to Starego Testamentu. Taki zasadniczy argument za zmartwychwstaniem Jezusa znajdziemy już na pierwszej karcie Starego Testamentu, która mówi o Bogu Stwórcy. Bóg po stworzeniu świata nie przeszedł na emeryturę. On dalej jest Stwórcą i zmartwychwstanie Jezusa jest dziełem Jego stwórczej mocy. Dla Jego stwórczej mocy „nie ma nic niemożliwego”. Uwierzyła w to Matka Pana w dniu zwiastowania. Być może Ewangelie nie wspominają o ukazaniu się Jezusa swojej Matce, bo ona tego nie potrzebowała. Ona wciąż wierzyła, że „dla Boga nie ma nic niemożliwego” i dlatego spełni On na Jezusie proroctwo z Psalmu 16: „nie dopuścisz, bym pozostał w grobie”. Nie przypadkowo w okresie wielkanocnym pozdrawiamy Matkę Pana śpiewem Regina coeli. Ona ma być dla nas wzorem wiary w to, że dla Boga nie ma nic niemożliwego i dlatego wypełnił to, co zapowiedział w Księdze Psalmów o zmartwychwstaniu Jezusa.

Wypełnione w zmartwychwstaniu Jezusa proroctwo: „nie dopuścisz, bym pozostał w grobie” jest dzisiaj proroctwem dla nas. Bóg Stwórca nie dopuści, byśmy pozostali w grobie. On swoją stwórczą mocą i nas wyprowadzi z grobu, tak jak Jezusa. Zaświadczył o tym Dietrich Bonhoeffer, ewangelicki duchowny, teolog, członek antynazistowskiego ruchu oporu, powieszony 70 lat temu 9 kwietnia 1945 w obozie koncentracyjnym we Flossenbürgu. Swoją śmierć zinterpretował wielkanocnie: To koniec, dla mnie jednak początek życia. W swoich licznych pismach Bonhoeffer odwoływał się często do zmartwychwstania Jezusa. To wydarzenie stało się śmiercią śmierci. Odtąd człowiek nie jest już jak twierdzili filozofowie egzystencjaliści bytem ku śmierci ale bytem ponad śmiercią. Choć żyjemy jeszcze w świecie, gdzie ostatnie słowo należy do śmierci, to dzięki zmartwychwstaniu Jezusa należymy już do świata ponad śmiercią. Żyjemy bowiem proroctwem z Psalmu 16: „nie dopuścisz, bym pozostał w grobie”. Mówiąc dalej tym psalmem idziemy ścieżką życia wiodącą do pełni radości i wiecznej rozkoszy po prawicy Boga.